» » Қария сөзі – қазына

Қария сөзі – қазына

Қызылорда облысы Жалағаш ауданының №16 ауылында туып-өскен Дайрабай Бекбергенұлы жайлы тың естеліктер айтылады. Оның тентекті тезге салуда ауылдар арасында кикілжіңді тоқтату мақсатында айтқан сөздері бүгінде ел аузында. Сонымен «Дайрабай кім болған, не атқарған?» дегендей сұрақтарды тудырмай-ақ, оның өмір жолына қысқаша тоқталып өтейін.

Дайрабай Бекбергеннен туған 7 ба­ла­ның үлкені ғана емес, ел сөзін ұс­таған баласы болды десек, артық айтпаған боламыз. Ол 1888-1889 жылдары шама­сында қазіргі Жаңаталап пен Аққыр ауылы төңірегінде туған. Әкесі Бек­берген 1904 жылы, анасы Рыскүл Шын­жыр­бай­қызы 1909-1910 жылдары шамасында өмір­ден өтеді. Бекберген де жалғыз емес, алдында апасы Айтбике, қарындастары Көшбике, Жаңыл бәрі де Тойқожа Сарғас­қалар арасында болады.

Нақтыласам, Перовскі уезіне қараған «Қаракөл-Қуаңдария» болысының №5 ауылында тіркелген. Айтбике Өстемір Сар­ғасқа Жортақпен бас қосады. Одан Ахмет (Қара Ахмет), одан Айбек, Айым тарайды, ұрпақтары бар. Айым апаның күйеуі – Сарыбай, Сары (Ермағанбет Нұрахметбайұлы Әлиев). Айбектің әйелі – керейт Аяғанның қызы Сақыпжамал. Көшбике апамыз Тоқал Сарғасқа Сапақ баласы Оспанмен бас қосқан. Ұрпақтары жоқ. Жаңыл апа Тойқожа Сарғасқа Бо­даш батыр баласы Ерманға тиген. Ер­маннан Жарылқап, одан Әбдібайлар өмірге келген. Айтпақшы Бодаш баласы Әлімнен Қадиша туған. Қадиша – Сойыр­ғас Кете Әбіштің зайыбы. Тоғанас, Бо­даш батырлар, Шынжырбайлар бір жа­ғы­нан жиен, бір жағынан нағашы болып ке­леді. Шаймерден Басаров пен Оспан Мүй­теновтер Жәмила шешемді апалап тұратын.

Айтбике апамыз 1902 жылы Тәутік маңында түйеден құлап қайтыс болса, Бек­­берген 1904 жылы Қаратерең маңын­да тамыз айында өмірден өтіп, сол маң­дағы қорымға жерленеді. Маңында Мысық тамы мен Байбақты мұнарасы бар.

Бекберген атамыздың Сарғасқалар арасына келіп қоныстануының себебін біл­медік. Шынжырбай Келдібайұлының керуен айдаушы жігіттерінің бірі болып жүргенде, керуенге шабуылдаушыларға қарсы ерлік көрсеткеніне риза болған Шынжырбай керуенбасы, үлкен қызы Рыс­күлді (1885-1886 жж) Бекбергенге ұза­тады. Осылайша өсіп-өнген Бекберген ұр­пақ­тарын көзі көргендер, біздерді «Бек­бергеннің бес баласының ұрпақтары» деп құрметтейді.

Сәтбай тамында, Жаңадария бойын­дағы қорымда Бодаш батыр, керуен ба­сы Шынжырбай, Рыскүл апамыз жер­леніпті. Шынжырбайдың төрт құлағы жар­тылай құлаған. Арғы-бергіден жазып, енді не­гіз­гі кейіпкерім Дайрабай қарияға тоқ­тал­мақ­пын.

Дәкең 16-17 жасында-ақ бір ауылдың ауылнайы болыпты, оны өзі айтқан-ды. Кейін 1929-1930 жылдардағы артель, тоз­дарда еңбек етіп, 1930-1935 жылдары Қы­зылдихан колхозының төрағасы, тө­ра­ғаның орынбасары болып қызмет ат­қа­рады. 1930 жылы көтеріліс кезінде «қашақ» аталған ауылдастарын елге қай­тару жолында олармен сөйлесіп, ауылға қайтарғандардың бірі екен, көзкөргендер солай дейді.
Ол 1932 жылы Жаңаталап колхозына колхозшы болып кіреді. 1937-1938 жыл­дары колхозда ұйымдастырылған аңшы­лар бригадасында болып, аңшы да болған. Шынын айту керек, 1922, 1932-1933 жылдардағы елдегі ашаршылық кезінде талай отбасы Өзбекстанға, тіпті Тәжікстан, Ауғанстанға ауған шақта, аңшылықтың арқасында Бекберген әулетінің аман қалғанын айтатын-ды. 1943 жылы шопан болып жүріп, Отан қорғау қоры үшін шы­ғарылған «лотереяны» 10 мың сомға сатып алған. Ол туралы «Социалды Қа­зақ­стан» газетінде жарияланған.

Дәкең үйінде көп болған Жалағаш совхозында көлік жүргізген Зікірия Өмір­серіковтың айтуынша, «Ұлбала-ау, ша­йың қайнап тұр ма, біреу-міреу келіп қа­лар» деп келмеген қонаққа шәй-суын дайын­­датып қояды екен, не деген бұл қо­нақжайлық десеңізші.

1946 жыл, КСРО-ның кезекті сайлауы өтіп жатқан кез болса керек, Дәкең қатты ауырып жатса да сол сайлауға барғысы келіп көршісі Салықбай Күзеровке: – Са­лық­бай, шырағым, қайтсең де сай­лауға апар, дауыс берейін» дегенде, са­сып қалған Салықбай: – «Дәке-ау, қалай жет­кіземін? Көлікке жарамайсыз ғой, – дейді. «… Мені түйенің бір жағына, бір қап шеге құмды екінші жағына теңде» деп сай­лауға қатысып, содан сауығып қай­тыпты.

Жаңаталап, Мақпалкөлдегі (Т.Жүр­ге­нов) ауылындағы, тіпті аудандағы белгілі шежірешілердің бірі – Өміртай Кемелов 2019 жылдың 1 қарашасында «Дайрабай ата­ның сөздері» атты 3-4 беттік Дәкеңнің сөздерін хатпен маған жолдады. Олардың бірсыпырасы өзімде бар және кітаптарды жариялағандықтан кейбірін бұл мақалама қоспадым.

Дайрабай ақсақал «Жандос» деген жерде қысы-жазы мекен еткен-ді. 1946-1947 жылдары болса керек, бұл кез­де Жаңаталап колхозын Сейітжан Сүлей­менов басқарады екен. Дәкең қыдырып келіп, Сейітжанның үйіне түседі. Шәй үстінде Сейітжаннан аман-саулық сұра­сады. Сонда Сейітжан «Несін сұрайсыз Дәке, Бөріні-біріне салып (Бөрі дегені Сарыбайдың атасы), артынан қарап отыр­мын» дейді. Сонда Дәкең «Әй Сейітжан, басыңда ми жоқ екен ғой, Бөрі төбені бір айналып қосылады емес пе? Абайла» депті. Шынында Байболат Са­ры­байлар жоғары жаққа арызданып, Сейітжанды соттатып жібереді. Осыдан мен көрген Дайрабай қарияның көрегендігі байқалады.

Өмекеңнің екінші әңгімесінде: «... Қа­лила Әбішовтің үйінде отырғанда, та­бақты турадым. Дастархан басында Дай­рабай, Оспан, Нұртай, Мешер-Әбілда болды. Табақ туралып болған тұс­та Жаңаталаптан Матай Ғаниев асқа ша­қыртушы болып келіп, босағадағы орындықта отырғанда оған Мешер-Әбілда, Матайға ет асатты. Сол кезде Дайра­байдың түсі бұзылып, әй көргенсіз, неге табақтан асатасың, табақ менікі емес пе? Жылқының шұбырғаны жайылуға беттегені, досының келгені сұрағаны, табақ менікі, үлкен тұрып табақтан неге асатасың?» деп табақтан ауыз тиген де жоқ. Мен соны көріп, естідім. Бұл әңгіме кейінгіге сабақ болсын деп жазып отырмын» дейді Өміртай Кемелұлы.
Өмекеңнің жазғандарының ішінде мен естімеген мына әңгімені де қосып отыр­­­мын. «...1950-1951 жылдары шама­сында Қызылдан Дайрабай келіп, Мақ­палкөлдегі Кәнтай Байниязовтың үйіне түседі. Әңгіме үстінде Дайрекең ел­дің жағдайын сұрай отырып: «...Кәнтай колхоз бастық және оның орынбасары кім дегеніне, колхоз бастық Райымбай Сейітжанов, орынбасары Құрманбай Құл­табанов» депті. Дәкең сұрағын әрі қарай жалғастыра, бас бухгалтер, екінші есепші, кассир кімдер дегенінде Кәнтекең «бас есепші Сегізбай, одан кейінгі бухгалтер Қызылбек, кассир Бітеген» депті. Сонда Дайрекең аз-кем ойланып отырып «Ә, мына Сарыбайлардың қуын-ай, теректі қақитып қойып, түбіне түскенін бүріп, теріп жеп жатқанын қарашы» депті ғой. Осы сөздерден сол кезде де сыбайластық пен жемқорлықтың орын алып отырғанын меңзеген сияқты.

Тағы бір Дәкеңе қатысты әңгіме Имаш Ержановпен болыпты. Имаш та Тамдыдан әкелген құмай тазысы бар дегенді естіп, аңқұмар Дәкең сол итті сұрап келеді. Имаш бермепті. Үйден шығып бара жа­тып, Дайрабай: «Итті сұраған да ит, итті бермеген де ит» деп, босағадағы та­зыны алып кете барыпты. Ұтымды сөзге тоқтаған Имаш інісі үндемей қала беріпті.

Бірде Дайрабай, Машан, Сейділда, Ес­берген, Нұржан ақылдасып, Еске сә­лем­десуге барады. Барса, қоржын тамның бір бөлмесінде Ес, екінші бөлмесінде Шәйім­бет өкілмен бірге отырған екен. Үл­кен кісілердің келгенін байқаған өкіл Шәке «Қарияларға барып, сәлем берейік» дейді.
Өкіл мен Шәйімбет: «Ағалар, біз сіз­дерге сәлем беруге келдік. Жұмыс ада­мымыз ғой, жүреміз» дегенінде, Дай­рабай: «Кісі болатын кісінің кісімен ісі болады, кісі болмайтын кісінің, кісімен несі болады дегендей, кісі болайын деп тұрған жігіт екенсің, бақытты бол» деп батасын берген екен екеуіне де.

Өміртай Кемелұлының жазғандарынан оның қарулы кісі болғанын көрсететін оқиға да бар. Дайрабайдың жастау ке­зінде Жәмпік-Ысқаққа жәрдемдесіп, кол­хоздың түйесін айдасып, қырға барыпты. Қарақұмдағы Уәлі құдығына шөлдеп кел­ген бір тайлақ түсіп кетіп, оны тартып шығара алмай жатқандарға кезігеді. Сонда Дайрабай тереңдігі 12 құлаш құ­дықтан тайлақты тартып шығарыпты. Ауыр салмаққа шыдамай Дәкеңнің мәсісі қақ айырылып, жыртылып кетіпті деседі. Бұған қарағанда Дайрабай палуандыққа түспесе де, қарулы болғаны анық.
Дайрабай Бекбергенұлының наға­шысы әрі інісі, есімі республикаға белгілі Еңбек Ері Ұзақ Еспановқа айтқандарын бұрынғы кітаптарыма енгізген едім. Ұзақ ағай мен Дәкең арасындағы әңгі­менің Өміртай айтқан нұсқасын беріп отыр­мын. Негізгі желісі бірдей болғанмен өзге­шіліктері бар.

№16 ауыл төңірегінде Дайрабай атты елге сыйлы, құрметті ақсақал болды. Ұзақ ағамыз Дайрекеңе жыл да болмағанмен реті келгенде арнайы сәлем бере барып, бір көлік қара күріш, он-шақты қап ақ кү­ріш беріп кетеді екен. Бірде Ұзекең ағасы Мақсұт Нұрылдаевты ертіп, Дәкеңе сәлем бере барады. Дайрабай сәлемін алып, амандық-саулықтан соң Мақсұтқа қарап:

– Әй, мынау… Сен Мақсұтсың ғой, ал енді мына қасыңдағы сары бала кім, шы­рамытып тұрғаным? – депті.
– Ойбай-ау, Дәке, бұл Ұзақ ініңіз ғой, – депті Мақсұт.

– Әй, Ұзақ па, ойпырмай түріңді де ұмытуға айналыппын-ау. Әй, Ұзақжан, мен саған бізді ұмытпасын деп інім Сайлы­байдың қызы Егемжарды ініңе беріп едім ғой, мені неге ұмытып кеттің? – депті.

Ұзекең қатты ұялып қалады. Кеңсесіне келіп, дереу Сайлау дейтін қоймашысын шақыртып, оған: «Бір көлік қара күріш, он қап ақ күрішті тиеп алып, Дайрабай ақсақалға жеткіз» – депті. Сөйтіп Ұзақ ақсақалдың батасын алған екен. Ең қызығы сол Мақпалкөлдегі соқыр Ілияс атанған ағамыз да Ұзақтың Дайрабайға күріш бергенін естіп «Оу, Дайрабайдан мен кеммін бе, әлде Дайрабайдың тамағынан өткен күріш менің тамағымнан өтпей ме?» деп Мәдениетке барады.

Қысқаша айтқанда, үйіне неге келгенін меңзеп әңгімелейді. Сөз мәнісін түсінген Ұзақ ертеңіне Ілекеңе де күріш беріп жіберіпті. «Күріш арқасында күрмек су ішеді демекші, Ілияс Дәкеңнің арқасында күрішті болыпты. Қадірлі ағасын сыйлаған Ұзақ Еспанов «Туған ауыл туралы тол­ғаныс» атты өлеңінде:

...Айтамыз Дайрабайды мақтан қылып,

Сөзінде болмайтын-ды жаттандылық, – деп жырға қосқан.

Дайрабай кезінде Тамдыдағы Назар­дың Ахметі, Қара Жүргенов (Темірбек Жүргеновтың әкесі), Жылқышы Жиенбаев, Төлеген Тәуіпбаев, Ес Жалдықараев, Сейітжан Сүлейменов, Сүлеймен Еспанов, Көбен Байкөбеков, Келман, Пірман Келдіқұлов, Нұржан Жұдырықов, Келдібай Шонымов, Асан Қараев, Қожахмет Ыс­майылов, інілері болып келетін Шәйым­бет Есов, Әбжәлел Қожабаев, Әбді­халық Құттыбаев, Ермахан Кірекесов, Төле Рыс­баев сынды басқа да аға-бауыр­ла­ры­мен сыйлас болған. 1939 жылы көр­меге інісі Майлыбайдың орнына Мәскеуге де барған. Дайрабайдың директор Төле Рысбаевқа, Жылқыбай ауылсоветке, Мақ­сұт Нұрылдаев пен Бердәлі Мәм­бе­товке, пошта бастығы Сәндібек Нахаевқа, Мәлік Ысқақовқа, қызы Райханға және басқа да кісілерге айтқан бәтуалы сөз­дері көп-ақ. Ол кісінің атында бүгінде жартылай бұзылған «Ханқожа» маңында «Дайрабай» пункті тұр.

Жылқыбай 1930-1932 жылдары ша­ма­сында ауылсовет болып тұрғанда Дайрабайды шақыртып алып «Неге кол­хозға жұмыс істемейсіңдер, колхоз құ­рылысына қарсысыңдар ма?» деп шүйліккен де. Сонда Дайрекең «Мінгенде сасық күзең аяңдадым» деп басталатын қырық өтірікті жалғастыра беріпті. Жыл­қыбай «Өтірік өлеңді неге маған айтып отырсың?» дегенде: «Бұл айтқаным өтірік болса, мен туралы айтылған да өтірік» деп, өзінің және інілерінің Жаңаталап колхозын ұйымдастыруға қосқан үлестерін бір-бір­леп айтып, төрағаны мойындатқан екен. Жылқыбай Арыстанбек бидің баласы, Кең­шіліктің әкесі болар деп есептеймін.

Дайрабай Бекбергенұлының бұлардан басқа да айтқан қанатты сөздері бол­ғанын, бүгінде олардың біразын ұмыт­қанын айтады Өміртай аға. Сөзінің тұз­дығы әрі сүбелісі Сүлеймен Еспановпен Тө­леген Тәуіпбаевқа айтқандарынан да байқалады
№16 ауылда ХХ ғасырдың 30 жыл­да­рында өмір сүрген Сарғасқа Сүлей­мен Еспановпен бірге дастарханда отыр­ғанда Сүлекең бір өзі сөйлей беріпті. Сонда Дайрабай: – Сүлеке, тоқтаңыз, қа­рақалпақ Төлеген секілді бар өтірікті айттыңыз ғой. Біз де бұзаушығымызды езейікші, – дегенде, Сүлеймен ақсақал сөздің мәнін түсініп, тоқтап қалады. Әрі қарай сөз билігі Дайрекеңе ауысады. Сол әңгімені естіп, өкпелеп жүрген замандасы, сыйласы болған Төлеген Тәуіпбайұлына Дайрабайдың: – Сүлеймен наһан емес пе, оның аузына ешкім шақ келмейді, ажда­һаның аузына сен сияқты дәуді тығып, сөзді зорға алдым ғой, – деген сөзіне Төкең де арқалап, өкпесін ұмытып кетіпті.
Дәкеңнің осындай елге сыйлы болуына зайыбы Ұлбала Жалғасқызының еңбегі зор. Шешеміз Ұлбала 1909 жылы туып, 1993 жылдың 11 сәуірінде Мақпалкөлде қайтыс болды. Бейіті шалының қасында, «Айқожа ишан» қорымында. Ренжігенде бар айтатыны «мың болғыр» еді. Дай­ра­байдан – Райхан, Шәйкүл, Қалдаш өмірге келген.
Райхан 1930 жылы «Бозарықта» туған, ер мінезді, сөзге батыр, қонақжай еді. Кейде еркінсіп кетіп, дұрыс сөздерін бұ­­зып алатын кездері де болды. Батыр ана, өмір бойы үй шаруасында болды, қой­ды да, сиырды да соя беретін. Отағасы Үнгіт-Жаппас Бөкеш Молдахметов көп сөй­ле­мейтін, өз ісіне мығым, білікті, шопыр бол­ды. Ал Шәйкүл 1935 жылы «Ақтікен», «Бозарық» маңында өмірге келген. Орта мектепті Мақпалкөлде бітірді. Жәрімбет Сарғасқа Әбдібек Ысқақовпен бас қос­ты. Шәйкүл апамыз көп жыл Жалағаш сов­хозында мал шаруашылығында еңбек етіп, екеуі де сол жерден зейнетке шықты. Қара­кеткен теміржол стансасында тұрады.
Шәкең – көп сөйлемейтін біртоға кісі. Қонақ күту, ағайындарымен араласы өте жақсы болды. Балаларының үлкендері Дайрабайдың үйінде жатып оқыды. Олар «Кәкемнің күпісінен шықтық» деп ризашылықпен айтып жүр.
Дәкеңнің кенжесі Қалдаш 1954 жылы туған. «Мақпалкөл» орта мектебін бітірген. Кейін Жаңаталап, Жалағаш совхозында еңбек етті. Бүгінде Қызылорда қаласында тұрады.

2017 жылы Қызылорда облысы Жа­лағаш ауданының Жаңаталап ауы­лын­да Дайрабай Бекбергеновке көше аты бе­ріліп, салтанатты жиын өтті. Оған Астана, Алматы, Қызылорда қалалары мен Сырдария, Жалағаш, Қармақшы ау­дан­дарынан көптеген ағайын-туыс, дос-жаран, жерлестері қатысты. Осы жиынға республикаға белгілі ақын-жыраулар қа­тысып, жыр жырлады. Соның бірі атақты айтыскер ақын Серік Ыдырысов:
... Тірілтіп бүгін жатырмыз,
Дайрабай бидей көкені-ай.
Дайрабай бидің көшесінде
Ел басқаратын мінекей,
Қыз да тусын, ұл да тусын, – деп жыр­ласа, ақын, жазушы Нұрлыбек Са­матұлы:
... Ұға алмай өзгерісті ел сенделгенде,
Жөн сөйледі адасып келгендерге.
Ақыл жастан шығады деген сөз бар
Би деген тарады аты ел мен жерге, – деп елдің сөзін өлеңге айналдырды.
Кәкем әркез өзінің қандай жағдайда өмір сүргенін, осынау абыройға қалай жеткенін сұрағанымда: – Балам-ау, үш азамат үш нәрсесімен менің де өздерінің де аттарын шығарды. Біріншісі – Тамды еліндегі (Тәуелібай) Назардың Ахметі. Ол «Інілікке жарайтын жігіт екенсің» деп Бозайғырын маған сыйласа, қармақшылық Кірекестің Ермаханы аң құмарлығымды біліп, тазысын берді. Үшіншісі – өздерің көрген Құттыбайдың Әбдіқалығы, «ұзақ жыл сыртта болдыңыз, ел ішіне көшіп келіп жатырсыз, мына үйді сізге беремін» деп осы үйді сыйға пұлсыз берген-ді. Мен де өз ретімде А.Назарұлына бір түйе, Е.Кірекесовке ақбозат, Ә.Құттыбаевқа Еспенбет нағашымның көзі болған деңбент белбеуді ұсындым. Бүгінде ол бел­беу Бақытбек Нұрманбетовтың үйінде.
Дайрабай атына көше беру сал­та­натты түрде өтті. Жиында Жалағаш ау­данының сол кездегі әкімі Талғат Дүй­себаев, еңбек ардагерлері Бұқарбай Жә­лиев, Өміртай Кемелов, Дайрабай қы­зы Шәйкүл апа сөз сөйлеп, көше ашу лен­тасын қиды. Республикаға танымал ақын-жыраулар Серік Ыдырысов, Жұма­бек Аққұлов, Бидас Рүстембеков, Берік Сай­мағамбетов, Айдос Рахметов, жас жырау Шұғыла Марқабаттар жырдан шашу шашса, ақын Нұрлыбек Самат, Қуат Әдистер арнауларын оқыды. Жиынға қо­ғам қайраткерлері Алмагүл Божанова, Жұ­­­паркүл Иманбаева, Тұрман Омаров, Бо­лат Мырзабеков т.б. белгілі азаматтар қатысты.
Қорыта айтарым, Дайрабай – ой тол­ғап, билік айтып, белін буып дауға да араласқан адам. Тапқыр жауап һәм уәж айтылса, «Дайрабай былай деген екен» деп бұл кісінің сөзін әлі күнге дейін мысалға келтіріп айтып жүр. Демек, Дайрабай ақсақалдың өмірі өнегеге толы болған. Мұндай азаматтар көп болса, ел бірлігі мен тірлігі түзу болары анық.

Тынышбек МАЙЛЫБАЙҰЛЫ,
этнограф, жазушы,
«Құрмет» орденінің иегері
26 сәуір 2022 ж. 1 070 0